Vande Mataram Lyrics in Hindi & English (Full Song)

17 min read
Add as a preferred source
Vande Mataram Lyrics in Hindi & English with full meaning, history & PDF. Read the complete National Song of India written by Bankim Chandra.
Vande Mataram Lyrics in Hindi & English (Full Song)
Vande Mataram Lyrics - Complete National Song of India
ADVERTISEMENT
Listen to article
17 minutes

वंदे मातरम: भारत का राष्ट्रीय गीत (National Song of India)

वंदे मातरम (Vande Mataram) केवल एक देशभक्ति गीत नहीं, बल्कि भारतीय राष्ट्रीय चेतना, अस्मिता और स्वतंत्रता संग्राम का अमर महामंत्र है। जब भारत ब्रिटिश हुकूमत की पराधीनता में था, तब इस गीत के ओजस्वी शब्दों ने स्वतंत्रता सेनानियों के भीतर अदम्य साहस और मातृभूमि के प्रति सर्वस्व अर्पण की भावना का संचार किया था। हंसते-हंसते फांसी के फंदे को चूमने वाले अनगिनत क्रांतिकारियों के मुख से निकलने वाला अंतिम उद्घोष भी ‘वंदे मातरम’ ही था।

इस कालजयी गीत की रचना प्रख्यात बांग्ला उपन्यासकार एवं विद्वान बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय (Bankim Chandra Chattopadhyay) ने संस्कृत और बांग्ला के अत्यंत मनोहारी एवं शक्तिशाली सम्मिश्रण में की थी। 24 जनवरी 1950 को संविधान सभा द्वारा इसे भारत का राष्ट्रीय गीत (National Song) घोषित किया गया। इस पोस्ट में आपको बंकिम बाबू द्वारा रचित मूल ‘वंदे मातरम’ के संपूर्ण 6 पदों (All 6 Stanzas) के शुद्ध बोल, आधिकारिक राष्ट्रीय गीत रूप, अंग्रेजी उच्चारण (Transliteration), संपूर्ण भावार्थ और इसका गौरवशाली इतिहास प्राप्त होगा।

ADVERTISEMENT

📌 वंदे मातरम त्वरित तथ्य एवं अवलोकन (Quick Facts)

विवरण (Attribute) प्रामाणिक तथ्य (Authentic Details)
गीत का नाम (Song Title) वन्दे मातरम् (Vande Mataram)
संवैधानिक दर्जा (Constitutional Status) भारत का राष्ट्रीय गीत (National Song of India)
रचयिता (Author / Poet) बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय (Bankim Chandra Chattopadhyay)
रचना काल (Composition Date) 7 नवंबर 1875 (उपन्यास 'आनंदमठ' में 1882 में प्रकाशित)
मूल स्रोत (Original Source) उपन्यास 'आनन्दमठ' (Anandamath)
मूल भाषा (Language) संस्कृत एवं बांग्ला का सुंदर सम्मिश्रण (Sanskrit-Bengali)
कुल पद (Total Stanzas) मूल रचना में 6 पद (आधिकारिक राष्ट्रीय गीत में प्रथम 2 पद)
प्रथम सार्वजनिक गायन 1896 (कोलकाता कांग्रेस अधिवेशन में रवींद्रनाथ टैगोर द्वारा)
संविधान सभा द्वारा स्वीकृति 24 जनवरी 1950 (डॉ. राजेंद्र प्रसाद की अध्यक्षता में)
प्रसिद्ध अंग्रेजी अनुवादक महर्षि अरविंद घोष (Sri Aurobindo, 1909)
गायन अवधि (Duration) प्रथम 2 पद: ~65 सेकंड | आधिकारिक पूर्ण 6 पद: ~3 मिनट 10 सेकंड

1. वंदे मातरम: संपूर्ण मूल गीत - 6 पद (Full Original 6 Stanzas in Hindi & Sanskrit)

उपन्यास ‘आनंदमठ’ में प्रकाशित बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय की मूल रचना पूरे छह पदों (6 Stanzas) की है। यहाँ मूल गीत के सभी पद पूर्ण प्रामाणिकता एवं शुद्ध वर्तनी के साथ प्रस्तुत हैं:

ADVERTISEMENT
॥ वन्दे मातरम् - संपूर्ण मूल गीत (छः पद) ॥

(पद १)
वन्दे मातरम् !
सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्,
शस्यश्यामलां मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥१॥

(पद २)
शुभ्रज्योत्स्नापुलकितयामिनीम्,
फुल्लकुसुमितद्रुमदलशोभिनीम्,
सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्,
सुखदां वरदां मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥२॥

(पद ३)
सप्तकोटिकण्ठ-कलकल-निनाद-कराले,
द्विसप्तकोटि-भुजैर्धृत-खरकरवाले,
अबला केन मा एत बले ।
बहुबलधारिणीं नमामि तारिणीम्,
रिपुदलवारिणीं मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥३॥

(पद ४)
तुमि विद्या तुमि धर्म,
तुमि हृदि तुमि मर्म,
त्वं हि प्राणाः शरीरे ।
बाहूते तुमि मा शक्ति,
हृदये तुमि मा भक्ति,
तोमारई प्रतिमा गड़ि मन्दिरे-मन्दिरे ।
वन्दे मातरम् ! ॥४॥

(पद ५)
त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी,
कमला कमलदलविहारिणी,
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्,
नमामि कमलां अमलां अतुलाम्,
सुजलां सुफलां मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥५॥

(पद ६)
श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्,
धरणीं भरणीं मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥६॥

(विशेष नोट: पद ३ में मूल बांग्ला परिप्रेक्ष्य में ‘सप्तकोटिकण्ठ’ (तत्कालीन अखंड बंगाल की 7 करोड़ जनता) और ‘द्विसप्तकोटि-भुजैर्धृत’ (14 करोड़ भुजाएं) का उल्लेख था। कालांतर में अखिल भारतीय स्तर पर इसे ‘कोटि-कोटि-कण्ठ’ अथवा ‘त्रिंशत्कोटिकण्ठ’ (तीस करोड़ जनता) के रूप में भी गाया गया।)


2. वंदे मातरम: आधिकारिक राष्ट्रीय गीत रूप (Official National Song - 2 Stanzas)

भारत की संविधान सभा द्वारा सर्वसम्मति से 24 जनवरी 1950 को ‘वंदे मातरम’ के प्रारंभिक दो पदों को आधिकारिक रूप से राष्ट्रीय गीत के रूप में अंगीकार किया गया। राष्ट्रीय पर्वों, सरकारी समारोहों एवं विद्यालयों में इन्हीं दो पदों का गान किया जाता है:

॥ आधिकारिक राष्ट्रीय गीत के बोल ॥

वन्दे मातरम् !
सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्,
शस्यश्यामलां मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥

शुभ्रज्योत्स्नापुलकितयामिनीम्,
फुल्लकुसुमितद्रुमदलशोभिनीम्,
सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्,
सुखदां वरदां मातरम् ।
वन्दे मातरम् ! ॥

3. Full Vande Mataram Lyrics in English Transliteration (All 6 Stanzas)

यहाँ मूल वंदे मातरम के सभी 6 पदों का शुद्ध रोमन/अंग्रेजी लिप्यंतरण (English Script Transliteration) दिया गया है ताकि शुद्ध उच्चारण में सहायता मिल सके:

॥ Complete Vande Mataram Lyrics in English Script ॥

(Stanza 1)
Vande Mātaram !
Sujalāṁ suphalāṁ malayaja-śītalām,
Śasya-śyāmalāṁ Mātaram.
Vande Mātaram ! ॥1॥

(Stanza 2)
Śubhra-jyotsnā-pulakita-yāminīm,
Phulla-kusumita-drumadala-śobhinīm,
Suhāsinīṁ sumadhura-bhāṣiṇīm,
Sukhadāṁ varadāṁ Mātaram.
Vande Mātaram ! ॥2॥

(Stanza 3)
Sapta-koṭi-kaṇṭha-kalakala-nināda-karāle,
Dvisapta-koṭi-bhujair-dhṛta-khara-karavāle,
Abalā kena mā eta bale ?
Bahubala-dhāriṇīṁ namāmi tāriṇīm,
Ripudala-vāriṇīṁ Mātaram.
Vande Mātaram ! ॥3॥

(Stanza 4)
Tumi vidyā tumi dharma,
Tumi hṛdi tumi marma,
Tvaṁ hi prāṇāḥ śarīre.
Bāhūte tumi mā śakti,
Hṛdaye tumi mā bhakti,
Tomāraī pratimā gaḍi mandire-mandire.
Vande Mātaram ! ॥4॥

(Stanza 5)
Tvaṁ hi Durgā daśapraharaṇa-dhāriṇī,
Kamalā kamaladala-vihāriṇī,
Vāṇī vidyādāyinī, namāmi tvām,
Namāmi kamalāṁ amalāṁ atulām,
Sujalāṁ suphalāṁ Mātaram.
Vande Mātaram ! ॥5॥

(Stanza 6)
Śyāmalāṁ saralāṁ susmitāṁ bhūṣitām,
Dharaṇīṁ bharaṇīṁ Mātaram.
Vande Mātaram ! ॥6॥

4. वंदे मातरम का संपूर्ण पद-दर-पद हिंदी भावार्थ (Comprehensive Meaning of All Stanzas)

वंदे मातरम के प्रत्येक पद और शब्द में भारत माता के प्राकृतिक सौंदर्य, मातृत्व, आध्यात्मिक शक्ति और संतानों के संकल्प का अलौकिक समन्वय है। नीचे सभी छह पदों का विस्तृत अर्थ दिया गया है:

पद १ का भावार्थ:

  • वन्दे मातरम्: हे मातृभूमि, हे माँ! मैं आपको सादर प्रणाम करता हूँ, आपकी वंदना करता हूँ।
  • सुजलाम्: निर्मल, पावन एवं सदानीरा अमृततुल्य जल से सिंचित नदियों वाली माँ।
  • सुफलाम्: स्वादिष्ट, उत्तम और पौष्टिक फल तथा प्रचुर अन्न प्रदान करने वाली माँ।
  • मलयजशीतलाम्: दक्षिण के मलय पर्वत (चंदन के जंगलों) से बहने वाली शीतल, सुगंधित और सुखद हवा से युक्त माँ।
  • शस्यश्यामलाम् मातरम्: हरी-भरी लहलहाती फसलों से आच्छादित श्यामल आभा वाली हे माँ, मैं तुम्हें वंदन करता हूँ।

पद २ का भावार्थ:

  • शुभ्रज्योत्स्नापुलकितयामिनीम्: जिसकी रातें धवल, स्वच्छ एवं शीतल चाँदनी से आलोकित और आनंदित रहती हैं।
  • फुल्लकुसुमितद्रुमदलशोभिनीम्: जो खिले हुए सुंदर फूलों और घने वृक्षों की पत्तियों से अनुपम रूप से सुशोभित है।
  • सुहासिनीम्: सदा मनमोहक, आनंदमयी और कल्याणकारी मुस्कान बिखेरने वाली माँ।
  • सुमधुर भाषिणीम्: अत्यंत मधुर, कोमल एवं अमृतमयी वाणी बोलने वाली।
  • सुखदां वरदां मातरम्: अपने संतानों को समस्त सुख, शांति, समृद्धि और अभीष्ट वरदान देने वाली हे माँ! मैं आपकी वंदना करता हूँ।

पद ३ का भावार्थ:

  • सप्तकोटिकण्ठ-कलकल-निनाद-कराले: जब सात करोड़ कंठों (समस्त देशवासियों) की गूंजती हुई गर्जना एक साथ उठती है।
  • द्विसप्तकोटि-भुजैर्धृत-खरकरवाले: और चौदह करोड़ भुजाओं में मातृभूमि की रक्षा के लिए तीक्ष्ण तलवारें चमक उठती हैं।
  • अबला केन मा एत बले: तो फिर हे माँ! कोई तुम्हें अबला (दुर्बल) कैसे कह सकता है?
  • बहुबलधारिणीं नमामि तारिणीम्: तुम तो अपार शक्ति को धारण करने वाली और विपत्तियों से पार उतारने वाली तारणहार हो।
  • रिपुदलवारिणीं मातरम्: शत्रुओं की विशाल सेनाओं का संहार और विनाश करने वाली हे माँ, मैं तुम्हें नमन करता हूँ।

पद ४ का भावार्थ:

  • तुमि विद्या तुमि धर्म: तुम्हीं हमारा ज्ञान (विद्या) हो और तुम्हीं हमारा कर्तव्य व धर्म हो।
  • तुमि हृदि तुमि मर्म: तुम्हीं हमारे हृदय में बसी हो और तुम्हीं हमारा अंतस्तल (मर्म) हो।
  • त्वं हि प्राणाः शरीरे: हमारे शरीर में बहने वाला प्राण-तत्व भी केवल तुम्हीं हो।
  • बाहूते तुमि मा शक्ति: हमारी बाहों में पराक्रम और भुजाओं का बल तुम्हीं हो।
  • हृदये तुमि मा भक्ति: हमारे हृदय में जो अगाध भक्ति और प्रेम है, वह भी तुम्हीं हो।
  • तोमारई प्रतिमा गड़ि मन्दिरे-मन्दिरे: हम प्रत्येक मंदिर में तुम्हारी ही पावन प्रतिमा स्थापित कर तुम्हारी ही आराधना करते हैं।

पद ५ का भावार्थ:

  • त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी: तुम्हीं दस भुजाओं में अस्त्र-शस्त्र धारण करने वाली शक्तिरूपा माँ दुर्गा हो।
  • कमला कमलदलविहारिणी: तुम्हीं कमल के पुष्पों पर विराजने वाली और ऐश्वर्य देने वाली माँ लक्ष्मी (कमला) हो।
  • वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्: तुम्हीं ज्ञान, बुद्धि और कला प्रदान करने वाली माँ सरस्वती (वाणी) हो; मैं तुम्हें प्रणाम करता हूँ।
  • नमामि कमलां अमलां अतुलाम्: मैं उस निष्कलंक (अमला), अतुलनीय (अतुला) और वैभवमयी माँ को नमन करता हूँ।
  • सुजलां सुफलां मातरम्: जल और फलों से समृद्ध मेरी पावन माँ को कोटि-कोटि वंदन।

पद ६ का भावार्थ:

  • श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्: हरी-भरी, अत्यंत सरल और पवित्र स्वभाव वाली, मधुर मुस्कान से युक्त तथा प्राकृतिक अलंकारों से सुसज्जित माँ।
  • धरणीं भरणीं मातरम्: समस्त जीवों को अपनी गोद में धारण करने वाली (धरणी) और सबका भरण-पोषण करने वाली (भरणी) हे जगतजननी माँ! मैं आपके चरणों में नतमस्तक हूँ।

यह भी पढ़ें: Desh Bhakti Geet Lyrics in Hindi: Best Patriotic Songs


5. Authentic English Translation by Sri Aurobindo (1909)

महान दार्शनिक, योगी और स्वतंत्रता सेनानी महर्षि अरविंद (Sri Aurobindo) ने 1909 में ‘कर्मयोगिन’ पत्रिका में ‘वंदे मातरम’ का प्रामाणिक काव्यात्मक अंग्रेजी अनुवाद किया था, जो विश्वभर में अत्यंत प्रसिद्ध है:

*“Mother, I bow to thee!
Rich with thy hurrying streams, bright with orchard gleams,
Cool with thy winds of delight,
Dark fields waving Mother of might, Mother free.

Glory of moonlight dreams,
Over thy branches and lordly streams,
Clad in thy blossoming trees,
Mother, giver of ease,
Laughing low and sweet!
Mother, I kiss thy feet,
Speaker sweet and low!
Mother, to thee I bow.

Who hath said thou art weak in thy lands,
When the swords flash out in seventy million hands,
And seventy million voices roar,
Thy dreadful name from shore to shore?
With many strengths who art mighty and stored,
To thee I call, Mother and Lord!
Thou who savest, arise and save!
To her I cry who ever her foemen drave
Back from plain and sea,
And shook herself free.

Thou art wisdom, thou art law,
Thou our heart, our soul, our breath,
Thou the love divine, the awe,
In our hearts that conquers death.
Thine the strength that nerves the arm,
Thine the beauty, thine the charm.
Every image made divine,
In our temples is but thine.

Thou art Durga, Lady and Queen,
With her hands that strike and her swords of sheen,
Thou art Lakshmi lotus-throned,
And the Muse a hundred-toned,
Pure and perfect without peer,
Mother lend thine ear.

Rich with thy hurrying streams, bright with orchard gleams,
Dark of hue, O candid-fair,
In thy soul, with jewelled hair,
And thy glorious smile divine,
Loveliest of all earthly lands,
Showering wealth from well-stored hands!
Mother, mother mine!
Mother sweet, I bow to thee,
Mother great and free!”*

यह भी पढ़ें: 15 August 2026 Desh Bhakti Shayari in Hindi


6. वंदे मातरम की ऐतिहासिक यात्रा एवं स्वाधीनता आंदोलन (Historical Significance)

वंदे मातरम केवल एक गीत नहीं रहा, बल्कि यह भारत के मुक्ति संग्राम की आत्मा बन गया था। इसके प्रमुख ऐतिहासिक मील के पत्थर इस प्रकार हैं:

① 1875 में रचना और ‘आनंदमठ’ (1882)

बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय ने 7 नवंबर 1875 को इस गीत की रचना हुगली नदी के किनारे की थी। उस समय ब्रिटिश सरकार ने भारतीयों पर ब्रिटिश राष्ट्रगान ‘गॉड सेव द क्वीन’ गाने का दबाव बनाया था। बंकिम बाबू ने इसके स्वाभिमानी जवाब के रूप में भारत माता की वंदना लिखी, जिसे 1882 में अपने प्रसिद्ध देशभक्ति उपन्यास ‘आनंदमठ’ में सन्यासी विद्रोह की पृष्ठभूमि में शामिल किया।

② 1896 का कोलकाता कांग्रेस अधिवेशन

1896 में कोलकाता में आयोजित भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के 12वें वार्षिक अधिवेशन में विश्वकवि रवींद्रनाथ टैगोर ने पहली बार वंदे मातरम को सार्वजनिक मंच पर स्वयं संगीतबद्ध कर गाया। इसके बाद से कांग्रेस के प्रत्येक राष्ट्रीय अधिवेशन का प्रारंभ इसी गीत से होना एक परंपरा बन गई।

③ 1905 का बंग-भंग आंदोलन और स्वाधीनता का महामंत्र

1905 में जब लॉर्ड कर्जन ने बंगाल के विभाजन का कुचक्र रचा, तब पूरे देश में स्वदेशी आंदोलन की लहर दौड़ गई। उस समय ‘वंदे मातरम’ क्रांति का सबसे बड़ा नारा बन गया। ब्रिटिश सरकार ने इस गीत के गायन और ‘वंदे मातरम’ के नारे पर राजद्रोह का कानून लगाकर प्रतिबंध लगा दिया। लेकिन क्रांतिकारियों ने लाठियां और गोलियां खाकर भी इस नारे को कभी नहीं छोड़ा। बिपिन चंद्र पाल, लाला लाजपत राय, लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक और वीर सावरकर ने इस गीत को जन-जन तक पहुंचाया।

④ संविधान सभा का ऐतिहासिक संकल्प (24 जनवरी 1950)

आजादी के बाद संविधान सभा के सम्मुख राष्ट्रगान और राष्ट्रगीत के चयन का विषय आया। 24 जनवरी 1950 को संविधान सभा के अंतिम सत्र में भारत के प्रथम राष्ट्रपति डॉ. राजेंद्र प्रसाद ने आधिकारिक घोषणा की:

“वंदे मातरम गीत, जिसने भारतीय स्वतंत्रता संग्राम में ऐतिहासिक और प्रेरक भूमिका निभाई है, उसे राष्ट्रगान ‘जन गण मन’ के समान ही मान, सम्मान और दर्जा प्राप्त होगा।”


7. राष्ट्रगान (Jana Gana Mana) और राष्ट्रगीत (Vande Mataram) में मुख्य अंतर

प्रतियोगी परीक्षाओं और सामान्य जानकारी के लिए राष्ट्रगान और राष्ट्रगीत के बीच के अंतर को समझना आवश्यक है:

मानदंड (Parameters) राष्ट्रगान (National Anthem) राष्ट्रगीत (National Song)
शीर्षक (Title) जन गण मन (Jana Gana Mana) वन्दे मातरम् (Vande Mataram)
रचयिता (Composer) गुरुदेव रवींद्रनाथ टैगोर बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय
रचना की मूल भाषा तत्सम प्रधान बांग्ला (साधु भाषा) संस्कृत एवं बांग्ला
अपनाने की आधिकारिक तिथि 24 जनवरी 1950 24 जनवरी 1950
निर्धारित गायन समय सटीक 52 सेकंड (संक्षिप्त रूप: 20 सेकंड) प्रथम 2 पद: ~65 सेकंड (पूर्ण 6 पद संस्करण: ~3 मिनट 10 सेकंड)
सरकारी प्रोटोकॉल व क्रम समारोह के समापन पर या मुख्य अवसर पर बजाया जाता है दोनों होने पर प्रोटोकॉल अनुसार 'वंदे मातरम' पहले बजाया/गाया जाता है
कानूनी संरक्षण व मर्यादा Prevention of Insults to National Honour Act 1971 के तहत अपमान/बाधा पर दंड अपमान/बाधा डालने पर कानूनी रोक; सम्मानपूर्वक मौन रहना अपराध नहीं

इंटरनेट और सोशल मीडिया पर वंदे मातरम के नियमों और इसके कानूनी पहलुओं को लेकर कई भ्रांतियाँ रहती हैं। गृह मंत्रालय (MHA) के आधिकारिक दिशानिर्देशों और माननीय सर्वोच्च न्यायालय (Supreme Court of India) के फैसलों के आधार पर प्रामाणिक नियम नीचे स्पष्ट किए गए हैं:

📋 पहले क्या नियम थे vs अब क्या नियम हैं (Before vs Now Comparison)

विषय (Topic) पहले की स्थिति (Past Rules / Practice) वर्तमान नियम व दिशानिर्देश (Current Official Rules)
गायन का क्रम (Order of Protocol) समारोहों में राष्ट्रगान और राष्ट्रगीत के क्रम को लेकर कोई स्पष्ट एकीकृत संहिता नहीं थी। गृह मंत्रालय (MHA) के दिशानिर्देशों के अनुसार, यदि एक ही कार्यक्रम में दोनों का वादन होना है, तो 'वंदे मातरम' पहले गाया/बजाया जाएगा और बाद में 'जन गण मन'।
गायन अवधि (Duration) मुख्य रूप से प्रथम 2 पदों का गायन (~65 सेकंड) ही प्रचलन में रहता था। संक्षिप्त रूप में प्रथम 2 पद (~65 सेकंड) तथा आधिकारिक पूर्ण 6 पदों के गायन की मानक अवधि लगभग 3 मिनट 10 सेकंड निर्धारित है।
कानूनी संरक्षण (Legal Protection) राष्ट्रगान के लिए 1971 का कानून था, लेकिन राष्ट्रगीत के अपमान से जुड़े स्पष्ट प्रावधानों पर न्यायिक व्याख्याओं की आवश्यकता पड़ती थी। Prevention of Insults to National Honour Act के अंतर्गत राष्ट्रगीत के गायन में जानबूझकर व्यवधान डालने या सार्वजनिक रूप से इसका अपमान करने पर कानूनी रोक है।
अनिवार्यता और आस्था (Mandatory vs Voluntary) धार्मिक आस्था और व्यक्तिगत स्वतंत्रता को लेकर विभिन्न याचिकाएं और चर्चाएं थीं। सुप्रीम कोर्ट ने स्पष्ट व्यवस्था दी है कि गायन किसी नागरिक पर अनिवार्य नहीं है; यह स्वैच्छिक देशभक्ति का प्रतीक है।

  1. क्या वंदे मातरम गाना अनिवार्य (Mandatory) है?

    • उत्तर: नहीं। भारत के संविधान (अनुच्छेद 19(1)(a) और अनुच्छेद 25) तथा सर्वोच्च न्यायालय के दिशानिर्देशों के अनुसार किसी भी नागरिक को उसकी धार्मिक आस्था या व्यक्तिगत इच्छा के विरुद्ध इसे गाने के लिए विवश नहीं किया जा सकता।
  2. क्या न गाने पर कोई FIR या कानूनी कार्रवाई हो सकती है?

    • उत्तर: बिल्कुल नहीं। केवल गीत न गाना या चुप रहना कोई अपराध नहीं है। इसके लिए किसी व्यक्ति के खिलाफ कोई FIR या दंडात्मक कार्रवाई नहीं की जा सकती।
  3. कानून के तहत क्या अपराध माना जाता है?

    • राष्ट्रीय गौरव अपमान निवारण कानून के तहत अपराध तब माना जाता है जब कोई व्यक्ति जानबूझकर (Willfully) राष्ट्रगीत का सार्वजनिक रूप से घोर अपमान करे, इसके गायन में उपद्रव मचाए या गा रहे जनसमूह को रोके/बाधा पहुँचाए।
    • यदि कोई व्यक्ति कार्यक्रम के दौरान सम्मानपूर्वक और शांत खड़ा रहता है, तो उसे पूर्णतः विधिमान्य और मर्यादित माना जाता है।
  4. पदों के संदर्भ पर स्थिति:

    • मूल गीत के 4वें और 5वें पद में देवी-रूपों (दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती) का काव्यात्मक उल्लेख होने के कारण 1950 में संविधान सभा ने सर्व-समावेशी दृष्टिकोण अपनाते हुए प्रथम 2 पदों (जो केवल मातृभूमि के जल, फल, वायु और प्राकृतिक सौंदर्य की वंदना करते हैं) को आधिकारिक रूप से राष्ट्रीय गीत के रूप में अंगीकार किया था।

9. वंदे मातरम के प्रसिद्ध संगीत संस्करण (Famous Musical Renditions)

भारतीय संगीत के कई महान कलाकारों ने ‘वंदे मातरम’ को विभिन्न रागों में ढालकर अमर बनाया है:

  1. पंडित ओंकारनाथ ठाकुर (Pandit Omkarnath Thakur): 14-15 अगस्त 1947 की ऐतिहासिक मध्यरात्रि को संसद भवन (Central Hall) में भारत की स्वतंत्रता की घोषणा के समय पंडित ओंकारनाथ ठाकुर ने राग देश में अपनी बुलंद आवाज में वंदे मातरम गाकर पूरे देश को भावविभोर कर दिया था।
  2. लता मंगेशकर (Lata Mangeshkar): 1952 में हेमंत कुमार के संगीत निर्देशन में फिल्म ‘आनंद मठ’ के लिए लता जी द्वारा गाया गया वंदे मातरम भारतीय सिनेमा के इतिहास का सबसे ऊर्जावान और अमर गीत है।
  3. ए.आर. रहमान (A.R. Rahman): 1997 में आजादी के 50 वर्ष पूरे होने पर ए.आर. रहमान के एल्बम ‘वंदे मातरम’ का गीत “माँ तुझे सलाम” आधुनिक भारत का सबसे लोकप्रिय देशभक्ति एंथम बना।
  4. एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी एवं डी.के. पट्टम्माल: दक्षिण भारत की सुप्रसिद्ध कर्नाटक संगीत विदुषियों ने भी इसे अत्यंत शास्त्रीय और भावपूर्ण रागों में प्रस्तुत किया है।

10. अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

Q1. वंदे मातरम के रचयिता कौन हैं और यह कब लिखा गया?

उत्तर: वंदे मातरम के रचयिता सुप्रसिद्ध साहित्यकार बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय हैं। उन्होंने इसकी रचना 7 नवंबर 1875 को की थी और 1882 में इसे अपने उपन्यास ‘आनंदमठ’ में प्रकाशित किया था।

Q2. वंदे मातरम में कुल कितने पद (Stanzas) हैं?

उत्तर: मूल रचना में कुल 6 पद (Stanzas) हैं। संविधान सभा द्वारा इसके प्रारंभिक 2 पदों को आधिकारिक राष्ट्रीय गीत के रूप में स्वीकार किया गया था, जबकि संपूर्ण 6 पदों का पूर्ण संस्करण भी आधिकारिक आयोजनों में निर्धारित अवधि (3 मिनट 10 सेकंड) के साथ मान्य है।

Q3. यदि कोई व्यक्ति वंदे मातरम न गाए, तो क्या यह कानूनी अपराध है?

उत्तर: नहीं, सुप्रीम कोर्ट के आदेशानुसार वंदे मातरम गाना अनिवार्य नहीं है। किसी भी व्यक्ति द्वारा सम्मानपूर्वक मौन रहना अपराध नहीं है और इसके लिए कोई कानूनी कार्रवाई या FIR नहीं हो सकती।

Q4. यदि राष्ट्रगान और वंदे मातरम दोनों बजने हों, तो पहले कौन सा बजेगा?

उत्तर: गृह मंत्रालय (MHA) के प्रोटोकॉल के अनुसार औपचारिक कार्यक्रमों में ‘वंदे मातरम’ पहले गाया/बजाया जाता है और उसके उपरांत राष्ट्रगान ‘जन गण मन’।

Q5. वंदे मातरम का सबसे प्रसिद्ध अंग्रेजी अनुवाद किसने किया?

उत्तर: वंदे मातरम का सबसे प्रामाणिक एवं काव्यात्मक अंग्रेजी अनुवाद 1909 में महान क्रांतिकारी एवं दार्शनिक महर्षि अरविंद (Sri Aurobindo) द्वारा किया गया था।

Q6. क्या वंदे मातरम और जन गण मन को समान संवैधानिक दर्जा प्राप्त है?

उत्तर: हाँ, 24 जनवरी 1950 को संविधान सभा के अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद द्वारा दिए गए ऐतिहासिक निर्णय के अनुसार वंदे मातरम (राष्ट्रगीत) को जन गण मन (राष्ट्रगान) के समान ही संवैधानिक मान-सम्मान प्राप्त है।


11. निष्कर्ष (Conclusion)

‘वंदे मातरम’ केवल एक राष्ट्रीय गीत नहीं, बल्कि करोड़ों भारतीयों के राष्ट्रप्रेम, सांस्कृतिक गौरव और स्वाभिमान का अखंड प्रतीक है। “सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्, शस्यश्यामलां मातरम्” की पावन पंक्तियाँ हमें निरंतर अपनी मातृभूमि, प्राकृतिक संपदा और राष्ट्रीय एकता के संरक्षण का संदेश देती हैं। चाहे विद्यालय की प्रार्थना सभा हो या 15 अगस्त और 26 जनवरी का राष्ट्रीय उत्सव, वंदे मातरम का सम्मान करना प्रत्येक भारतीय का नैतिक दायित्व है।

ADVERTISEMENT
Sandhata
Curated BySandhata
Editor-in-Chief

Poetry curator and Editor-in-Chief, selecting and crafting heart-touching Hindi Shayari, Gazals, Love Quotes, and Status collections.

View all Shayari by Sandhata

Related stories

Notification Status